Uran kag Dagmay
(para kanimo nga wara nagataka)

Ikaw ang langit nga nagpanaog para maghaplos
kang akun masubo nga pungyahon

pero bugalon ako nga nagbaruron kang imong mga luha
pinabay-an ko lang nga mag-agay sa mga dahon ko nga madanlog
wara mo gid ako nabasa
kag nahulog lang ikaw sa lupa
kag nagsamo sa mga rinaot kang kalibutan.

pero wara mo ako ginsikway.

ridto sa mga rinaot ikaw, putli nga luha nagin itum nga dugo
nga nagparanupsop sa akun mga gamut
kag nagtakras sa akun takway
paaagto sa tagipusuon ko nga buta kang bugal

nangin dugo ikaw nga nagtugro kang sustanya kanakun
para ako maghamtung, magtaas, magbahol
para padayon mo ako nga matulod
parayu sa rinaot kang kalibutan
paagto sa langit nga imo ginhalinan.

takus gid man ayhan ako sa imong paghigugma?

Ako si Kuradang, ang orens nga urang sa awang. Hambal kang mga mal-am, sapat ako kang mga engkanto nga nagauli sa Tinagong Dagat rugto sa putuk-putukan kang Madyaas. Raha ako nga urang amo ra orens kano ang akun kolor.  Kita mo gid lang kun ano ka sarwayun ang pinsar kang mga taga Sitio Timbuok. Hambal kang iba, hinuptanan kuno ako ni Marikudo. Pati ah, imbento ko lang ra tana. Sa tuod tuod lang, bisan ako gani wara man kamaan kun diin ako naghalin. Sa nadumduman ko, rudya run ako sa awang nga dya bag-o pa nauso ang jetmatik pamp kag mga tuong. Wara ako kamaan kang akun edad. Wara ko run nadumduman kun pira run ka ugsad ang akun ginmulalngan. Nalipat run ako kun kapira run magkawas ang tubig sa balay ko kada magbagyo. Katong una, gamay pa lang ang mga tawo nagasag-ub sa awang nga ginaulian ko. Bantog pa gani nga mariit ang lugar kon diin diya ginkutkot. Halin rugto sa may kasagingan tabok sa dagmayan hasta makaabot sa pihak nga kawayanan, mariit. Ginakahadlukan kang tanan.

Nagligad ang duro nga mga ugsad kag ako nalipatan. Natabunan kang lay-un kang DVD player, Nokia N-series, Acer Laptops, iphone, ipad, ipod, MP3, MP4 MP5 hasta MP100. Ang akun istorya naalimunaw sa kagahud kang mga FM stations kag huni kang mga sarakyan- arosera man, easyride, traysikel, motor nga singgul, Mercedz Benz, Kia, Ford, Kubota, Isuzu, Hyundai, Kawasaki,  Toyota, Honda, Tamaraw FX, Karabaw XY kag traktora. Ang mga tawo wara run nahadlok sa mga mariit nga lugar. Ang mga bata wara run nagakagat kang andang mga tudlo kon magtudo sa mga bungsod kang anay. Si Gabi nga nabantog nga aswang, buhay run natabunan kang baras rugto sa patyo sa La Paz. Nalipat run ang mga tawo. Te, kadya, ako run lamang ang nagapamati kang andang mga istorya. Wara run nanda ako nadumduman mong, nga rudya man ako gihapon nagabakdayb- bakdayb kag nagalangoy-langoy sa tubig nga andang hirimus kag iriman. Sala ko bal aria nga wara tana nanda pagsag-ahi ang awang.

Parehas ni Tuyang Ermitanya, duro man ang akun naman-an nga mga istorya. Bati bati sa mga kutso-kutso kag mga hinuring huring kang mga nagapanglaba. Kis-a mga drama, balita kag mga komentaryo sa radyo kang daw bungol nga si Lando.

Ereneo Kutsudero. Uhod, dyaay run gali si Eren. Aga pa ra nagakutso-kutso. Ginabida na ruman ang dawi na nga puyo nga ang kabahulon daw butkon kang malnuris nga bata ni Magda. Amo tana ria si Eren, makapangapi lang kag makakutso kutso, solb run ang adlaw na. Mayad hay nagabaton tana kang pension sa SSS kada bulan. Nakaagi tana kuno kabay kaobra sa minahan. Umpisa kang bulan, abi mo kun daw si sin-o nga milyonaryo nga magpadalyang kang anang itlog sad alum kang madre kakaw. Bantayi bala, wara pa lima ka adlaw, ubos run ang pensyon na nga dos mil sa tong-itan ni Saling. Kag kun dimalason, sangka salga lang ang anang pensyon, ubos dayon. Mamantenir ruman ria ka pamunit kang puyo kag manalog kang ubog sa suba para may darapli.

Corazon Adikapi. Si Corazon, ang asawa ni Biyo nga nagapamanday.  Sangka tipikal nga nanay kang baryo. Mabakud nga babayi.  Kasarang mang arado kag nagapanglawig kang mga baka  kag karbaw.  Daw haros adlaw adlaw ko tana Makita diya sa awang.  Wara pa nagbutlak ang adlaw sa aga bitbit na run ang balde na kag  labador na nga itum  nga ginhatuk-hatuk sulda  ka plastik.  Syempre, indi na malipatan ang tasun nga nga tarangkisun, may sulod nga nescafe instant coffee  kag coffeemate. Aga na pa ginapukaw ang mga tawo kun umpisahan na ka bakol kang pakang ang mga tarapu nga kun pugaan mo, mamayha ang anang kape sa kasiri kang higku.

Maming Martir. Malinung nga baye si Corazon kon indi  mag-abot si Maming, ang sawa ni Kutong. Lain tana ang routine ni Maming kada aga.  Dulom dulom pa tana kadya nagapanag-ob kang hirimus na. Dara na kara ang darwa ka bahul bahul nga yellow container kang Shell. Butaon na dya kag dayon magpungko sa bato nga daw karbaw kabahul. Umpisa run ang kutso kutso nanda. Ang anang litanya maumpisa sa kolor kang kapay nga ginalabhan ni Corazon hasta sa kun ano ang syowing sa betahan ni Dinya kabii. Hakwatun na lang kara ang anang sinag-uban kon magtinikadul ang kaldero sa andang balay. Mabatian mo dayon ang anang panabog sa ayam kag manok sa andang kusina. Pero sa tuod tuod lang, si Maming ang pinakanagustuhan ko sa tanan nga suki kang akun awang. Wara tana gakaun kang urang parehas nakun. Adbentista kabay tana.  Nakunbertir  lang ra katong f napamana na si Kutong nga taga-Pototan. Wara sanda ti bata.  Anhon mo  hay laon laon run man kag nakapangasawa. Gin-adopt lang nanda ang ikapulo nga bata ni Nato nga bugto man ni Maming. Duro raket na kadya nga babaye, halin sa pagpanglibud kang sinakul  hasta sa pagpanglagis kang dahon kang udyok para himuon silhig. Gina mani-mani na lang ang pagtakras sa bukid para mangahoy. Dimalas na lang garing kay Kutong nga nagamaoy kun malingin. Buot man dya daad ang bana ni Maming kon indi makalab-ot kang aplud nga tuba sa dayk sa banwa ka Hamtic. Pero banta ko, palangga man gihapon ni Maming si Kutong hay nagapanglaghap  man tana kara sa kataramnanan  bisan gabii kun indi makauli ang anang bana. Amo ria kabay guro ang ginatawag nanda nga tru lab.

Bebang Balo. Kon trulab trulab lang ang pagaistoryahan, ay, dyan number one si Bebang. Ang bantog nga baraluhon sa Sitio Timbuok. Katatlo run dya namana, ano pa tatlo run man ang anang subang. Ang bati  ko sa mga kutso-kutso, may arung kuno dya rapit sa anang mata amo ra patay kano pirme bana na. Sa pagkamaan ko nahulog kano sa niyog ang urihi na nga bana. Te, to, bari-bari gid kano lawas na sa sulod kang lungon hay dalipi gid gintup-an na.  Nasalo na pa kano ang pasok nga nahulog man bisan bari run gusok na.  Kadimalas nga tawo. Pero kun ako lang pamangkuton, daw malipayon man gani nga baye si  Bebang.  Pirme tan aria nagakanta kang “Sanlinggong Pag-ibig” kada magsag-ub kag manglaba.  May LSS pirme.  Peborit song na guro. Nagaararasik gid kara ang minama na sa sobra nga birit.  Namit gid kara ngawa ngawa na kun rudyan si Lando nga piang nagaparigos sa awang. Si Lando nga anay nagapamasyar kana garing nag-untat kang nabantog nga baraluhon gali tana. Kaluoy nga Bebang, biktima kang tsismis.

Magda Trumpa. Man-an ko gid kun nag-abot run si Magda sa awang.  Kun-an kaw mong nga daw sobra pa sa trumpa ang singgitan na. Gamay lang man dya nga baye pero, baw, grabe kon magsinggit. Ang bati ko, amo dya ang sawa ni Purok.  Nagkitaay kuno sanda kadya  kang pista sa Iglanut. Nabuyo kabay tana dya sa singgitanay amo ra nga dara-dara na hasta rudya sa Sitio Timbuok. Wara’t patay ang singgit na kay Nigro, ang daw lagit-it na nga subang. May “Nigro uliii, Nigro ang kanding gaharab sa paraaay, Nigro riguuus, Nigro tig-aaaang, Nigro sag-uuub, Nigro timbai akooo, Nigro ludgudi anay likod kooo”, kag kun ano-ano run lang. Pero sigurado nga indi gid tana magsinggit kang “ Nigro, puti nga bata ko, kagwapo kanimuuu,” hay sigurado  marilitik gid ang mga tuong sa awang. Roger ang tuod nga ngaran kang anang subang nga ria, daw Amerikano gani ang sound, pero ‘naga lang man. Naandan run lamang nga Nigro hay nasunog run ang anang panit ka laday sa initan ka hala sagi panakup kang tumbak-tumbak kag panglagas kang umbok sa taramnan. Wara ko gid nagustuhan ang bata nga dya.  Hamak timu kara nga sangka bes to, gindiskitahan tana nanda ni Titul sag-ahun ang awang  hay may may nakita kano sanda nga bao sa dalum.  Abaw timu tana kara nga nalumutan tana to nga puga. Mayad lang nag-abot si Puring kag ginpanugid sanda kay Magda. Te man, guripat gid e si Nigro.  Batian ko pa singgit na nga “Araguy nay, indi run ko magliwaat.” Ah, kun-an daw, daw mapingas guro kato talinga na mong. Umpisa kato, wara run nanda ginbisyuhan nga sag-ahun pa ang awang.

Purita Dramatista. Kalipayan ko gid tana dyang si Puring.  Kag kun wara guro tana, gintuka run guro ako kang palut nga manok ni Mulo. Si Puring ang bata nga daraga ni Lasyo. Gadara gid ria tana kang radyo kada manglaba. Adik gid tana dya sa mga drama kang Bombo Radyo. Halin sa “Sin-o ang may sala?” hasta sa “Lain siya sa iban” nga drama sa aga, padayunon na pa gid sa hapon umpisa sa programa ni Tiyay Belen nga “Kahapon lamang” hasta sa Laughingly yours, Bianong”. Bisan nga daw ingaw run kang kuti ang huni kang anang radyo, sige man gihapon.  Aga pa tana kadya nabalo sa nanay, amo ra nga nagabaton tana kang labada sa mga taga-banwa.  Ginadara na lang sa Sitio Timbuok para mabataw bataw na si tatay na nga inutil run man hay nastrok. Kaluoy man nga bata, tana pa gasagod sa dawra na ka bugto. Puraot gid ang andang pangabuhi.

Mulo Laonly.  Si Mulo ang laon nga bata ni Magding nga nagapabaligya kang ibus sa banwa kada Dominggo. Kang sarang Dominggo ginbayaan ni Magding si Mulo.  Terible run gali ang nyumunya na.  Ahay, si Mulo nagasarahanun na lang sa kamalig na nga guba.  Hambal ni Eren, grabe gid kano ang gaab ni  Mulo kang ginguho ang lungon ni nanay na sa  patyo. Kadya sige man kano gihapon drayb na ka traysikad. Amo lang ra ang nabatian k okay Mulo. Talagsa lang abi nagaparigos ri-a nga tawo. Mas puraot si Mulo, laon and lonely.

Maura Hambugera. Kun kapurauton kang pangabuhi  ang paga istoryahan, awt sa topiko si Maura nga taga Purok Tinapok. Bana na kadya si Ikot nga lider kang mga senior citizen sa barangay.  May sarang sarang gawa ang andang pamilya. Talagsa lang ra tana nagaagto sa awang hay may jetmatic pamp sanda kadya sa sulod kang andang balay.  Maagto lang diya  sa awang kon magkutso-kutso kag magpahambog  kang padara kang bata na nga halin sa Amerika. Kan-o to, nanagtag tana kang Chupa Chups nga lolipap sa mga nagatururumpok sa awang.  Amo man ang supsop kag ngirit kang mga pobre eh.  Tambok dya nga baye si Maura. Daw teren teren ang anang lawas kag ang mga tudlo na daw oversized nga  dudulay nga ginkuga kang mga gold nga singsing.  May sarang sarang gid man sanda kadya halin pa kauna.  Anda gani lupa dya ang ginkutkutan kang awang. Sara pa lapad gawa ang taramnan ni Ikot. Dugang mo pa abi nga nagapaalili sanda sa mga taga Sition Timbuok. Kapin pa kadya nga nakapa- Amerika run ang bata nanda nga si Buknoy, nga kadya kano, istorya ni Bebang, Vanessa run ang bag-o nga hayo. Duro run to kano dolyar na nga nasuptan.  Amo ri-a nga ma-donate kano  si Maura kang jetmatik pamp sa sunod semana.

Kuradang Orens. Sa sunod semana, mapadara kuno kang kwarta si Buknoy a.k.a Vanessa kag patakdan run ni Maura ka bomba ang awang. Kadasig kang panahon, dasig man ang pagbag-o kang kalibutan . Urang ako nga uripun kang tubig kadyang bubon, napreso ako sa bilog nga tuong, pero wara ako natak-an maglantaw  kang sangka palad nga langit adlaw adlaw. Kuntento ako kag nagakayunyag gid maglantaw kag mag-istorya sa ugsad  nga bulan bisan nga talagsa lang dya nagalabay sa atup kang akun balay. Sa sunod semana indi ko run dya makita. Mapatay ako dungan sa kalipay kang mga taga Sitio Timbuok hay indi run sanda maayawan ka timba -timba. Mapatay ako kag dungan kang akun pagsaylo sa pihak nga kinabuhi imaw kang mga engkanto sa putok-putukan kang Madyaas, dar-on ko tanan nga tubig nga nagatubod halin sa mala-inumol nga tubudan kadyang awang. Turukon ta kun may sag-ubon pa sanda.

bwehehe

Ti man.

Ang pamangkot kang WordPress pagkatapos ko i-hit ang publish sa blog entry nga namarkahan kang “pending for review.” Daw ginayaguta ako kang wordpress. Kaawut gid magsulat kadya nga aga. Bisan pira pa ka tadyaw nga Kopiko More-in-one® (kinahanglan ko ang sponsorship, bwehehe) ang akun i-imnum, daw wara gid ako ti mapuga sa mara ko nga utok. Nagabangag run gid dya siguro sa sulod kang akun bagul. Writer’s block kano dya kuon nanda. Karadlawan, mga writer lang ang naga ka-writer’s block. Kag indi man ako writer. Trying hard, pwede pa. Pero sige lang, kuon gani kang motto nga nakadukot sa dingding kang classroom namun kato kang elementary: “Try and try until you succeed die.”

Nag-umpisa ako magblog kang uso pa ang Friendster. Typepad pa kato ang platform nga una ko gingamit. Wara rudya, wara rudto nga mga sulat. Sulat kuris-kuris bala nga wara nagaaarangut. Basta lang may matipa nga letra sa keyboard. Ang una ko nga blog entry parte sa eighty storey building ni Don Simu. Himo dya sa kawayan. Imadyina kun paano ri-a naobra. Suno pa sa istorya, si Don Simu ang pinakamanggaranon nga tawo sa bilog nga kalibutan nga kuon pa, kun magpalupad tana kang burador, tatlo ka barangay ang indi makapamulad kang paray. Mas manggadan pa diya sa top 1 kang Forbes list. Istorya nga linangas-langas kang mga bugoy sa taragayan.

Mahal pa kato ang internet. Luxury run ang magbasa kang news online gani nagbulaganay kami kang typepad blog kag sa amo rason, ang mga adventures ni Don Simu wara run nasugpunan. Wara magbuhay, nadasmaan ko ang blogger kag wordpress. Sa obra bilang sangka content moderator sa sangka start-up BPO company sa Eastwood Quezon City, nakaangkun ako kang kahigayunan nga mabrowse kang internet eight hours a day, 5 days a week. Ridto ko nadiskubrehan kun ano karabong ang ginatawag nga world wide web. Kag didto ako nayanggaw kang Big G. Haros ang tanan nga pamangkot pwede masabat kang Google – parte sa Diyos, sa dimonyo, sa kabuhi. Pati ang mga trivial nga pamangkot nga “why did the chicken cross the road” may sabat tana. Sipalon mo lang ka mayad ang keywords kang gusto mo maman-an, pat-ud indi gid ikaw madura. Natugruan ako kang tyansa nga malagaw-agaw sa blogosphere. Naghimo liwat ako kang blog, sa wordpress ruman. Masadya kag duro ang akun nakilala sa blogosphere -may doctor, may empleyado, mga OFW, may estudyante, kalabanan mga middle class sa sosyodad.

Mahapos lang maghimo kang blog. Kinahanglan mo lang kang valid email address, internet connection kag blogging platform parehas kang blogger nga ana kang google o kun wordpress. Langkayan mo kang gamay nga pasensya sa pag-intindi kang basic html kag voila, may blog run ikaw. Ang pagmentenar kang blog iba man nga istorya. Kinahanglan mo man nga sagudon ang imo blog. Tugruan mo man kang imo nga tiyempo sa pagsulat kag sa magmentenar kang imo readership. Depende sa tinutuyo, duro ang klase kang mga blog. May nagablog para makakwarta paagi sa pagbutang kang mga google ads o kun affiliate wesite ads sa andang blog, may nagablog para sa andang adbokasiya kag may nagablog para lang malingaw kag makapalipas oras sa internet. Hay wara ti ginasunod nga rigid rules para dya kara, bisan sin-o sarang makapasundayag magsulat. Haros tanan nga topic pwede – halin sa computer, gadgets, games, byahe, sipal, bulak, tsokoleyt, mrt/lrt, jeep, polusyon, populasyon, trapik, paghimo ka sinamak, asin, betsin, paminta, luy-a, ahus, kamatis — bisan ano basta may inug-istorya ikaw. Ang iba nakaangkun run kang authority sa andang mga niche o topiko nga gina-blog. Sanda ang mga sikat nga mga bloggers parehas kanday yugatech, techblogger, byahengpinoy, i.flip.daily kag duro pa nga iba.

Ang blog sarang makabulig sa pagpasunyag kang karera kang blogger paagi sa pagpalapad kang ana network. Ang pagsulat kang blog sangka barato nga paagi para mapublish ang mga inobrahan. Kun may mga istorya ikaw nga gusto ipabasa sa iba, ang pagblog sangka epektibo nga medyum. Kun pintor ikaw o photographer kag gusto mo magbaligya kang imo mga inobrahan, sarang ikaw makahimo kang blog para makakita ikaw kang potential buyer. Kun sagad ikaw mag bake kang cake, magdesign kang mga abubot, magsulat, pwede mo ibaligya ang imo nga serbisyo paagi sa pagblog. Pero siguro ang pinakaimportante nasadyahan ikaw sa imo ginaobra.

Ang pangarawa ko nga pagtalang sa blogosphere dara kang obra nga “no-brainer” bilang sangka content moderator. Hay no-brainer ang akun nga obra, nagsulat sulat ako kang kung ano ano parte sa mga nagakaratabo sa kun diin diin para hindi ako mag-umang ka approve-delete kang mga contents nga nagasurulod sa vetting platform. Basta ano-ano sa kun diin-diin lang. Amo man ria ayhan ang mga topic sa blogs. Naghimo man ako kang blog sa blogger para kuno may google ads ako nga mabutang. Wara gani kadangat $1 ang revenue. Hay wara ko run gani ginabisita, gindelete ko lamang to.

Sa tulad, sara lamang ang akun blog kag nasulat sa kinaray-a. Talagsa ko run na lang ginabisitahan. Kuon ko gani, homesick-enduced ang akun mga blog. Nagasulat ako kun rayu ako sa Caridad. Hmmm, dapat ginsabtan ko ang pamangkot kang wrodpress kaina nga “What is home to you?” Pero urihi run ang tanan, naka 800+ plus words run ako. Pwede ko run tapuson ang akun entry (yehey!). Mayad lang ang mga blogs wara gakataka maghulat nga balikan kang andang mga tag-iya (kun indi mag-expire). Indi parehas kang tawo nga kun ginabalewala, nagasungon.

Manggaranun ang blogosphere kang mapuslanun nga mga ideya kag istorya. Pero pagblog-hopping daw parehas man kang pagtahup kang upa sa paray, indi tanan nga imo mabasahan mapuslan. Amo lang ria ang akun istorya. Mayad nga adlaw sa tanan.

una nga ginpost sa Balay Sugidanun.

“’Yak, dali run gatas mo dya.” Hambal ni tatay na nga nagasandig sa andang pwertahan.

“Huod tay.” Sabat na dara tindog halin sa anang pagsikungkong. Nagdapya ang mabaskog nga hangin sa anang pungyahon. Nabatyagan na nga masubo ang baybay kadya nga aga. Nagdalagan tana paagto sa andang balay.

“Tay, nagahibi man ang baybay?” pamangkot na sa anang tatay nga naga badbad kang taga sa nylon samtang tana naga higop kang malangyaw nga Bear Brand.

Wara ginsabat ni tatay na ang anang pamangkot. Naghigop man ang anang mal-am kang kape na nga kulang sa Coffeemate .

“Dasiga run dyan pamahaw ah. Ihatud ta pa ikaw kar-on. May pinakas pa dyan natabunan kang pinggan. Idapli ri-a. Tigan-i lang si manong mo hay nagtawas to kay nanay mo naglibod kang pinakas sa Poblacion.

Mangingisda ang tatay ni Mayak. May baroto dya nga gamay. Pundar nanda nga mag-asawa halin sa utang sa sangka microfinance lending nga nagsulod sa baryo kang nagligad tuig. Ang nanay ni Mayak nagapanginhas kun kis-a kag nagalibod kang kung ano ang mahulik kang bana Ginalibod na dya sa banwa o kun sa nabukid nga mga barangay sa iraya. Darwa pa ang bugto ni Mayak, tana ang sa tunga kag nagaeskwela sa grade one sa barangay elementary school nga rapit sa andang balay.

“Ti, tay, ang hambal ni Budang, gahibi kano ang baybay. Amo ra nga ang tubig.” Pamangkot na samtang ginasabaw na ang malangyaw nga bear brand sa kapug nga nagbutang ga sartin nga pinggan.

Nagyumo-yumo lang si tatay na. Halin pa kang una makamaan maghamabal si Mayak, wara’t adlaw diya nga wara’t mga pamangkot sa anang mga mal-am. Indi malipatan ni tatay na ang una na nga pamangkot. Wanhaw kano nga nagahulag ang tubig sa binit kang baybay pero ang tubig sa awang, wara. “Ti mung” lang ang nadumduman ni Lucio nga sabat sa wakalan na nga bata. Kadya nga aga, nagsulod man sa pinsar ni Lucio kun nagahibi gid man ayhan ang baybay. O kun nagasunggod dya hay gindalukan run tana kang marot kag liwit?

“Dasiga run dyan kaun hay mapanaw kita kar-on kun mag-abot si nanay mo para mahatod ta ‘kaw.” Sabat na lang pagkatapos na higop kang bilin nga kape sa tasa nga baratuhon.

“Indi haw magskwela si manong Itik tay haw?” Namangkot liwat tana.

“Bantayan na anay si Jingjing hay mapanaw kami ni Nanay mo sa Munisipyo kar-on,” sabat ni tatay na.

Ginhatud si Mayak ni Tatay na sa eskwelahan sa Brgy. San Pedro Elementary School. Rapit lang ang eskwelahan sa andang balay. Ginahatud lang tana ni tatay na kag ginaabat kun magtapos klase sa aga. Amo man sa hapon , ginahatud tana antes mag-ala una kag ginaabat kun magbuhi sa alas kwatro sa hapon.

Kato nga aga, gahangus hangus magsulod sa classroom ang andang maestra. Si Mrs. Padojinog, ang andang adviser nga pula pula ang lipstick kag nalugom ang bukay nga buhok. Nagalagtok lagtok gid ang anang tariwis nga takong sa semento nga bag-o lang naflorwaksan kang pula. Nag agto dya sa tubang kang black board kag nag hambal.

“Pupils, indi kamu magrigos sa baybay tulad hay delikado…”

Wara pa natapos ang hambal ni Mrs. Padojinog kang nagtamwa si Mrs. Delgado sa gawang kang classroom. Si Mrs. Delgado ang maestra sa bahul nga HE building kun sa diin nagraha-raha kang leche flan kag naghimo kang soriso ang mga estudyante kang grade six kag grade 5. Dali dali nga nag-agto si Mrs. Padojinog nga nagalagatok gid ang takong kay Mrs. Delgado. Nag-istoryahanay ang darwa ka maestra. Nag-umpisa ka wakal ang mga estudyante.

“Budang, nagahibi gid man ang baybay?” hambal ni Mayak sa ingud na nga nagakitkit kang parara kang lapis.
“Kita mo man?” sabat Budang nga may lapis pa ang baba.
“Ti, hambal ni ma’am indi kita kano magrigos sa baybay.”
“Kami, buhay run ginhambalan ni nanay nga indi magrigos sa baybay.”
“’Naw ‘Dang haw?”
“Ambay gani, pero amo ra hambal nanay. Naghibi kano ang baybay.”

“Pupils, indi kamu maggahod. Mary Jane, listaha ang mga gahud. Mabalik man ako dayon.” Hambal ni Mrs. Padojinog nga nagatindog sa gawang. Nagpanaw sanda dayon ni Mrs. Delgado paagto sa principal’s office.

“’Dang, lantawon naton karon kun nagahibi gid man ang baybay.” Hani ni Mayak kay Budang samtang nagalisi ang mata na kay Mary Jane, ang andang homeroom president nga nagapanglista kang mga gahud nga estudyante.

“Huod ah,” hani nga sabat ni Budang.

May dara nga karton si Mrs. Padojinog pagbalik na sa classroom. May ipangtagtag kano tana kar-on bag-o mag-uli sa hapon ang mga estudyante.

Gin-abat si Mayak ni tatay na sa eskwelahan kang tag-irigma. Ginisa nga karne norte ang andang dapli. Nanamitan gid tana magkaon. Pirme lang sinabawan nga kapayas kag balunggay kag pinakas ang andang dapli pirme. Nakita na nga duro pa ang mga de lata kag bugas nasulod sa plastic. Amo dya ang dara ni nanay kag tatay na halin sa munisipyo. Wara tana namangkot kun diin halin ang karne norte. Excited tana magbalik sa eskwelahan. Ginhambalan na si tatay na nga indi lang tana pag-abatun hay imaw lang sanda ni Budang mauli. Rapitanay lang man ang andang balay. Nagtango-tango man si Lucio.

Wara ti pulos ang klase sa hapon. Lawid gid ang istoryahanay ni Mrs. Padojinog kag kang bag-o kag bataun ng maestra. Ginpasulat lang sanda kang andang mga ngaran sa papel. Liwat liwatun kano ka sulat hasta 20 pages, back to back. Bag-o sanda buy-an ni Mrs. Padojinog, nanagtag dya kang mga pakete nga may sulod nga puti nga daw lanot nga tela. Tag darwa ka pakete kada sara. Gintudluan sanda magsuksok ni Mrs. Padojinog. Ginatabon dya sa anda nga baba nga may ginaangut nga garter sa talinga. Parehas dya kang nakita na nga drawing sa andang libro nga ginsuksok kang doktor kun mag-opera. Face mask kano kadya ang ngaran na hambal ni Mrs. Padojinog. Suksukon nanda dya kano kun masulod sa rum-an.

Pagka buhi sa hapon, nag-imaw uli si Mayak kag si Budang. Naglikaw sanda sa karsada kag nagsulod sa masiok nga banas paagto sa baybay. May mga nagasarab-it nga mga plastic sa masiok nga roma sa kilid kang inas. Nagarilihay ang mga niyog nga andang naagyan. Ginakaon kang baybay ang daray-ahan kag ginakutkot kang balud ang gamut kang mga niyog. Hunas kato nga hapon pero mabaskog ang dapya kang hangin kag daragkul ang mga balud. Sa hunasan, wara ti mga dyukoy nga nagaralagsanay.

“Tu-ay ang luha kang baybay. ” Gintudo ni Budang ang nagalatab nga tubig. Nagaamat amat itom ang baras sa daray-ahan. Ang dapya kang hangin daw dapug sa banwa kung adlaw kang paninda sa diin duro ang mga habal-habal kag traysikel.

“’Dang, nagahibi gid man gali ang baybay.” Hambal ni Mayak samtang nagasipal ang anang kahig sa baras. Kag nagdalagan sanda pauli sa andang balay nga nagapanabon kang andang mga irong.

Pag-abot ni Mayak sa andang balay, naabutan na si tatay na nga nagatabon kang tarapal sa baroto. Naintidihan na nga mabuhayan pa liwat kag magamit ni tatay na ang anang baroto.

“Tay, nagahibi gid man gali kag bingit ang baybay. Nakita namun ni Budang ang luha kang baybay, tay. Baho kag daw dapug gasolina ang luha kang baybay, tay.” Hambal na samtang ginabukad na ang anang bag para ipakita ang face mask nga gintugro ni Mrs. Padojinog kananda.

Naga ulong-ulong lang si Lucio samtang nagahigot kang tarapal sa anang baroto. Naghibi gid man ang baybay kag itom ang anang luha, sa anang pinsar.

Tapos.

Una nga ginpost sa Balay Sugidanun.

1. Ang Mangunguma – may dara nga kamote, mais, niyog, sap-ang, banayan, saging, bugas, paray kag kun ano ano nga mga laswa nga nabutang sa kaing. Masami ginabuligan kang kundoktor magbutang kang anang dara sa compartment.
2. Ang Mangingisda – may dara nga balde, may sulod isda kag ice kag may bitbit nga kilohan kag tiny nga plastic. May belt bag pa kis-a.
3. Ang Namulaw sa Namatyan – turog kag sa masami nagapisik kun maglabay sa kurbada ang sarakyan. Kis-a nagakawas man sa purungkuan.
4. Ang Lipong – seri-segunda lang sa mga namulaw sa namatyan. Wara man tana nagaturog pero mga 100 meters away tana nagapanaog sa anang paranaugan. Indi maka-timing kun san-o matuktok sa holding bar kang sarakyan
5. Ang Excited – ang antithesis kang lipong. Tama tana ka excited manaog nga gina papundo na ang sarakyan 100 meters bag-o ang anang paranaugan
6. Ang Umang-umang – talagsa lang gid tana makadungan. Ginatikitan kang kundoktor pero kun sukton, piriton na nga nakabayad run tana kag awayun na dayon ang kundoktor. Ma eri-english kang “I will report yu to the DOLE. I hab the customer right.” Sara pa lang man ang nakadungan ko hasta tulad
7. Ang Umang –madasig nga nagasakay dungan kang iba nga pasahero. Maman-an lang nga umang kun masuffocate ang ingud na nga pasahero sa anang dapug. Ginapundo sa pulis station para panaugon. Sara pa lang man ang nakasakayan ko hasta tulad.
8. Ang Tikalun – magahod. Abi na tana ang tag-iya kang Ceres Liner. Nami sangsangan kang tiket ang anang baba. Duro duro ang anang kaliwat.
9. Ang Friendly Neighborhood - mga pasahero nga mahilig mamangkot sa mga bag-ong sakay kang “ay mare, diin kaw maagto?” dayon na sugpunang kang “ dali, rudyaay pungko, ingod kita” kag iistorya na dayon nga ang kaldero ni Juan nabuslot kag ang pinggan ni Pedro napingas.
10. Ang Kuripot – pirme nagareklamo nga mahal mahal gid ang pamasahe. Ikumpara na ang tiket na kang sarang tuig kag mamangkot nga andut tam-an gid ka mahal ang pamasahe kadya. Ginabasa na nga daw pocket book ang tiket kang kundoktor, concentrated kag kag indi maawat.
11. Ang Kundoktor Wannabee – kun pamangkuton kun diin manaog, ang anang sabat, “sa kilometrahe 40” o “kun sakilometrahe 36”. Bukot dya ngaran kang mga barangay. Amo dya ang numero nga dapat i-punch kang kundoktor sa tiket. Rare species nga mga pasahero.
12. Ang Bulag kag Bungol – ang pinaka kaluluoy nga pasahero. Lain nga destinasyon ang anang nasakyan. Abi na Culasi, San Jose lang gali. Mareklamo sa kundoktor pero wara man ti mahimo kundi maturog sa police station kun alang alangon nga wara ti nagabiyahe pa Norte.
13. Ang Boarder – masami makadungan kun Biyernes hapon. Estudyante tana halin sa syudad nga may dara nga bahul nga travelling bag, buta kang ralabhan.
14. Ang Baganihan – indi magpungko bisan may purungkuan. Ambay man gani kun ano ang kabangdanan.
15. Ang Nagabusong – nagasururuka sanda. Ugh.
16. Ang Taga North Pole – pirit nga ginabuksan ang bintana bisan nga tama karamig ang hangin
17. Ang Estudyante - may dara bag kag masami nga wara ginatikitan kang kundoktor. Lima ka pesos lang ang anang ginabayad
18. Ang Diyosnon- nagapanguros sa tanan nga malubsan nga kapilya kag simbahan, kis-a pati sa patyo kag mga Lunok.
19. Ang May Sakit sa Bato – nagapapundo kang sarakyan para mangihi sa puno kang saging, niyog, kawayan, kag sa kun diin nga lipud lipud kun maalang alang.
20. Ang Feeling Close – tama ka makahalalit ng pasahero. Ginaistorya na ang driver.

Duro pa nga klase ang imo makasalamuha sa sulod sang bus kun pirme ikaw nagabyahe. Kun indi mo makilala (sa hitsura) ang mga kundoktor, driver kag inspektor, mamemorize mo ang ang mga bus number.  Kun ano man ang imo posisyon, ano man ang imo ginapinsar, kun diin man timu manaog kag kun sin-o man ang imo ingod sa purungkuan, darwa lang ka tinaga ang akun mahambal — happy trip.

Padayon sa byahe.

“Diin run sanda ayun?”

“Tu-ay sa tamburong run sanda, sa tubang kang balay ni Nong Purok. Dali Rok, maagto ta ‘to.”

Nagd’lagan-d’lagan si Urok kag si Titul paagto sa tyangge ni Purok sa tubang kang tamburong. Bag-o lang nagsira-klase ang sentral amo ra ginapabay-an lang maglagaw ang darwa. Kada Abril ginapakid-an kang NIA ang kalog para makasulod ang tubig sa baryo. Pero kadya, espesyal run ang andang pagkid-an.

“Gihit kamu dyan! Matampukan kamu kar-on.” Sininggitan sanda ni Purok nga nagala-aw sa anang tyangge.

Nagdalagan ang darwa paagto sa unahan kang kalog para indi maigo kang lupa nga ginapala kang mga manugkutkot. Sa unahan kang andang ginatindugan, may mga sako kang semento kag mga tumpok kang baras. May mga natiko nga kabilya nga nahantal sa kilid dalan. Nagparapit sanda sa nagamasa kang semento. Saku gid ang mga dya amo nga wara sanda ginsapak. Sa bilog nga baryo, ang kalog pa lang ang una nga masemento. Ang mga balay himo pa sa kawayan kag pawud. Nagsikung-kung ang darwa samtang naglantaw sa mga nagasemento kang irigasyon.

“‘Tul, ngita ta ka paya,” hani ni Urok.

“‘Naw haw?”

“Sementuhon ta ang kurungan kang pangka.”

“Sige, dali.”

Nagdalagan sanda kag nangita kang paya. Wara lang buhay nagbalik ang darwa. Si Titul may dara nga bahul nga lata kang 555. Si Urok may dara nga gisiun nga plastik kang Gaisano.

“Mauyang ra e.” hambal ni titul, nagalantaw sa bitbit ni Urok.

“Ihigot ko lang e,” dayon na higot kang hilo baynte sa gisi kang plastik.

“Basi mangara sanda Rok?”

“Indi ra, gamay lang man ngayuon ta.”

“Sige, ikaw lang ngayo. Member man bay si tatay mo kang rigasyon.”

Maparapit run daad sanda sa nagamasa kang semento kang nag-abot si Mando.

“Hoy! Kamu darwa, uli kamu to! Ipanglubong ko kamu karon dya sa kalog. Indi kamu dya magsinabad!”

Nagsala-sala ang darwa. Nagdalagan kang mga pulo ka dupa kag nagpundo. Naglantaw balik sa nagamasa kang semento.

“Te kun-an kaw mung,” hambal ni Titul.

“Yog, ano bay ‘ra. Nami to daad sementuhon para indi maguba kang pangka ang kurungan ta.”

Nagkatin-katin sanda sa baras, nagalantaw kay Mando nga nagapala kang semento. Nahadlok  sanda sa pika nga dragon ni Mando.

“Dyaay lang hu, may uyang ka semento Rok, hapawun ta lang.”

Nagbalikid si Urok kay Titul nga nagahakop kang uyang nga semento sa lupa. Ginabutang na dya sa lata kang sardinas.

“Huod, sige, duro man dya garapta nga baras. Indi man sanda ra guro mangara. Yes,  yes,  yes! Dya kamu pangka, indi run kamu ka lagyo kanamun.” Hambal ni Urok samtang nagahakup kang baras.

“’Siga Rok, basi dakpan ta,” hambal ni Titul. Ginatakpan na kang lima na ang lata kang sardinas nga naga-aso aso kang semento.

“Duro gid ba semento mo.”

Gintudo kang baba ni Titul ang bukas nga sako kang semento sa kilid. Gabang kadya anang sulod. Nagngisi tana.

“Gamay lang man dya. Dasiga, basi madakpan ta ni Mando.”

“Hala! hala! Dalagan. Dasigaa!” Nagasala-sala sanda.

Nagdalagan ang darwa pauli. Naglibot sanda sa likod kang tiyangge ni Purok para indi sanda madakpan. Nagdiretso sanda sa likod kang balay ni Urok kun sa diin may kurungan kang pangka. Himo dya sa lao kag nagalitik-litik tungod sa init. Ginmasa kang darwa ang semento kag baras kag naghimo kang bag-o nga kurong kang pangka.  Wara nanda dya natapos hay gintawag si Titul ni nanay na nga maigma. Ginbinting pa dya sa talinga hay wara kano gasaput sa andang balay. Wara run kabalik si Titul hay hindi pagpagaw-un ni nanay na. Maturog pa tana anay tapos igma para magtaas. Si Urok  lang ang nagmato-mato obra kang andang kurungan.

Hapon run kag nag-abot ang  mga manug-obra kang rigasyon sa balay kanday Urok. Nag-inom sanda kang darwa ka Sr. Lapad. Imaw man nanda si Mando nga nagasando kag nagagwa gid ang dragon na nga pika.

“Nong Basing, kun madakpan ko lang kung sin-o nagtakaw kang semento ta, idaga ko gid sa rigasyon.”

“Maman-an ta ra ‘Do kun sin-o kasilyas ang masemento. Daaaan, amo gid ri-a ang nagtakaw. Hambalon mo gani si Pordin nga sa rum-an dya lang  sa balay taguon ang mga semento nga ra  hay may ayam kami, kag may kudal para indi matakaw. Hambalon mo dayon si Pordin hay basi ikaw ang sal-an nga naggamit kang mga semento nga to. Ako man testigo mo ah.”

“Huod Nong, hambalon ko lang si Nong Pordin sa rum-an.”

Duro pa ang gin-istoyahan kang mga mangunguma parte sa rigasyon, sa  andang mga patubas, kag ang mga  nagakalain-lain nanda nga opinyon  parte sa organic farming, sa mga bag-o nga binhi, kag kun ano ang andang pasalamat hay nadayon gid man ang pagsemento kang irigasyon sa baryo. Sa babaw kang balay, indi mapakali si Urok. Ginapinsar na ang kurungan kang pangka nga natapos na semento kadya nga hapon. Nahadlukan tana kay Mando nga may may pika nga dragon.

Linong run ang tanan kag nagamura run ang bulan. Nanaog si Urok  kag nag-agto sa kurungan kang pangka. Gintabunan na dya kang mga ramay kag dali-dali nga nagbalik sa andang balay. Hana tana nga masaka sa hagdan, nasugalaw na si tatay na nga nagamaskada. Manaog dya hay mabista kang karbaw nanda nga nabangot sa bugnay indi marayo sa andang balay.

“Diin ikaw galin? sagi ‘kaw ka laday, gabii run dya.” gaaso-aso ang baba samtang nagahambal.

Nagaduko si Urok. Indi makalantaw kang diretso kay tatay na.

“Sangka lata lang man to amun buol, Tay. Kami ni Titul nagtakaw kang semento ni Mando. Pero gamay lang man to Tay. Indi run ko magliwat Tay,” nagapisngo kag nagalumaw-lumaw ang mga mata na nga nagahambal.

Nagkuriit  tana kang ginhapulas ni tatay na ang ulo na nga antung kang balhas. Kun tabuan, amo dya ang una nga bes nga bakulon tana ni tatay na. Ginabalbal man tana kis-a ni nanay na kun indi na paghugasan ang pinggan. Pero wara tana gapatupa kang alima  si tatay na kana.

“Tampuhaw nga mga bata dya ay. Sala ri-a ang manakaw. Bisan pawud lang balay ta, indi kita manakaw. Hindi kamu run magliwat ni Titul hay ilubong gid kamu ni  Mando sa kalog. Saka run to kag buligi si manang mo maghugas kang pinggan.”

Kag nagdiretso si tatay na paagto sa karbaw nanda nga nabangut sa bugnay.

Wara kahambal si Urok. Wara tana ginbakol ni tatay na. Madasig dya nga nagsaka  sa hagdan kag nagbulig hugas kang pinggan.

Tapos.

Una ginpost sa Balay Sugidanun.

1. pag-arado.  amo dya ang una nga tikang para madunot ang mga hilamon sa taramnan. pagkatapos kang arado, pabay-an anay ang lupa kang pira ka adlaw para madunot ang mga hilamon.

2. pangahon. kinahanglan nga kid-anun ang kahon kang taramnan para malevel ka mayad ang tubig. ang pangahon may darwa ka parte. una amo ang pangsapsap. ginasapsapan ang kahon para hagbasun ang mga hilamon. ang pangarwa amo ang panghampil. ginahampilan ang kahon kang lao para matabunan ang mga buho nga ginkutkot kang mga balabaw kag mga lago. kun tam-an ka duro kag  bahol ang mga buho sa kahon, kinahanglan gid nga magtabon kang lupa sa mga diya gamit ang pala. amo dya ang ginatawag nga pangbungalog.

3. pagligis. amo dya ang pinal nga pag-arado kang taramnan gamit ang ligis para malevel kag matapan ang taramnan.

4. paghurom. paghurom kang binhi sa tubig hasta magguwa ang mga gamot. ginahuram ang binhi sa bahul nga tab samtang nagpreparar kang taramnan.

5. pangalog. pagkatapos kang ligis, may mga parte kang taramnan nga ginatiniran kang tubig hay wara naglevel ang lupa. kinahanglan nga maghimo kang mga kalog kalog para mag-ilig ang tubig sa mga parte nga madalum.

6. pagsabwag. o kun direct. amo dya ang pagsabwag kang binhi nga paray sa taramnan. kinahanglan nga sagad ang manugsabwag kang paray para sararama ang pagtubo kadya sa lupa. sangka skill dya nga duna lamang sa mga mangunguma. kang una nga tiyempo, uso pa ang mga tanum kun sa diin, ginatapatubo anay ang tanan nga mga binhi sa sangka parte kang taramnan. pagkatapos kang pira ka adlaw, ginasaylo ang mga diya paagi sa pagtanum.  magasto ang magpatanum kay kinahanglan ang duro nga mga tawo gani rudya kanamun, mas duro ang naga direct (sabog tanim) kaysa sa pagtanum.

7. panglunob. amo diya ang patanum o kun pagpatse kang parte kang taramnan nga wara gintubuan kang binhi. duro ang rulumban kang sangka taramnan kun pagkatapos direct, nag-uran kag gin-anod kang tubig ang mga  binhi sa mga madalum nga parte.

8. panguol. pamurutan kang kuol ang taramnan (luwas lang kung maggamit kang pamatay kuol)

9. panghilamon. paggabot kang mga hilamon sa taramnan (luwas lang kung maggamit kang pamatay-hilamon o kun herbicide).

10. pang-abono. may sari sari ka klase kang mga abono. may foliar nga kun diin gina-spray para manami ang pamukad kang paray. may granules para sa pagtambok kang lupa kag para magbahul ang gipi (puno) kang paray. kun wara ginakurakot ang subsidy sa abono, makagiriginhawa raad ang mga pobre nga mangunguma. off topic, nami pakan-on kang kuol kag lao si jocjoc bolante. indi gani, ilubong sanda ni gloria sa taramnan kag raduhon kang single-plow nga karbaw ang nagaguyod

pagkatapos kang pagtanum, mahulat kang 90 ka adlaw (depende sa binhi) ang mangunguma para makaprodukto. mangutang ang mga dya sa tunga kang tanum kag garab. Nagakabagay lang siguro ang bisan gamay nga respeto sa mga pinangabudlayan kang mga mgangunguma. Gani indi natun pag-uyangan ang kan-un. makaon kita duro kag dapat nagatamsak gid. nam nam nam.   I tenk yu. baw.

Duro gid pirme ang gasakay sa mrt hay ruta na kadya ang sentro kang komersyo patas kang ortigas kag makati. sa adlaw adlaw nga ginhimo kang diyos, rudya nagabalik balik ang mga sari sari nga tutpik. masami gid ang mga first class nga nakapolo kag naka slacks. sanda ang mga klase kang tutpik nga ginstusmog sa hair gel, axe, ponds whitening cream, garnier ni KC, starbucks kape, kag sa kun ano ano run lang nga kabigaan kag kadayawan.  Dumduman ko ba si Karl Marx sa socio 195, sociological theories (mam tabel, ehem). Mga tutpik gid man kita ayhan kang mga kapitalista?

sa pihak nga bahin, kuon kang dentist: “iwasan ang paggamit ng tutpik, nakakasama ito sa gums. magfloss para sosyal.”

nagsaylo kami kang boarding house kan-o. Luwas sa makapoy, nahimo kami nga mga instant manuglibod kang kaldero, lunan, hanger, kalderin, silhig, kabo kag trapo. pati botelya kang red horse dara namun. special request kang pinalangga ko nga gurang. wara kami daan nagkupar kang traysikel hay rapit lang man. second to the last nga trip, ginbitbit ko ang akun most priced living possession. ang alibhon nga ginabot ko  sangka gabii sa tubang kang sangka balay sa cogeo, antipolo. nalangyus lang takun kang may namangkot sa kanto.

tsismoso: ano yan? marijuana?

ako: (nashock. daw hindi maghambal) ay, hindi po.

tsismoso: (ngisi) he he he

ako: (ngisi man) he he he

daw matambling ako sa kalipay. alibhon dya dara ko nong, sambong sa tagalog. nami dya para sa kidney stones. pabukalan ko kadya dahon na kun magbahol run. ginresetahan ako kang doktor kang sambong nga bulong. amo ra nga nagtanum ako  hay mahal ang sambong tablet kang pascual drug, tag-syete bilog, six tablets a day, para anti-urolithiasis. gusto mo ilampus ko dya pot sa ulo mo para maintindihan mo? pinsar ko lang. ginlantaw ko ang pobre nga alibhon. daw marijuana gid man tuod tsura na. kaluoy man ang tanum, nahusgahan dayon tungod sa anang itsura. adik guro to tawo nga to. garut lang labay namun kana kang una pero wara man namangkot nga, “ay ano yan, kawali?” o kun “ay ano yan? kaldero?” o hindi gani “nagtitinda ba kayo ng hanger?”.  ang alibhon gid tana ana nakita. perti eh. the curious case of nosy adik sa kanto.